Viết và nói phải có người chấm

Một bạn học A2 viết email tiếng Đức mỗi ngày trong hai tháng, không ai đọc. Nộp bài đầu tiên cho giáo viên, bài bị khoanh cùng một lỗi mười hai lần: động từ không đứng ở vị trí thứ hai khi trạng ngữ đứng đầu — "Morgen ich gehe…" thay vì "Morgen gehe ich…". Sáu mươi email, cùng một lỗi, lặp chừng năm trăm lần: hai tháng luyện đã biến một lỗi thành một thói quen.

Bạn ấy không lười. Bạn ấy thiếu một thứ mà đọc và nghe luôn có sẵn: đáp án.

Vì sao viết và nói không tự học được

Làm một bài đọc, bạn khoanh, so đáp án, biết ngay đúng sai — vòng phản hồi khép kín trong mười giây. Viết một email thì không có đáp án, và bạn không tự nhìn ra lỗi vì chính bộ não tạo ra lỗi đó cũng là bộ não đang kiểm tra nó. Nói còn tệ hơn: lời nói tan ngay.

Không có phản hồi, luyện tập không làm bạn giỏi hơn, nó làm bạn ổn định hơn ở mức hiện tại — kể cả lỗi. Nên câu hỏi đúng là "bao nhiêu bài được chấm, và chấm chỉ ra gì". Giáo viên là người chấm tốt nhất, nhưng một giáo viên không thể chấm sáu mươi email của một người nhân với cả lớp. Chỗ đó mình đưa máy vào.

Chấm viết: cùng bài phải cùng điểm

Kho đề viết nằm trên eDeutsch (edeutsch.vn, cùng tài khoản với deutschezeit.vn): 598 đề trải bốn cấp từ A1 đến B2, gồm cả nhánh telc ở B1 và B2.

Nội dung và ngữ pháp nặng hơn vì đó là cách Goethe trượt người: trượt trước hết vì thiếu Inhaltspunkt (điểm nội dung bắt buộc) — đề bảo viết ba điều mà bạn viết hai; trượt thứ nhì là ngữ pháp làm người đọc hiểu sai. Từ vựng đơn giản mà đúng không trượt ai. Nên bộ chấm có mấy khoản trừ cứng: thiếu một Inhaltspunkt, bài ngắn dưới 70% độ dài yêu cầu, lạc đề, và sai du/Sie (xưng hô thân/trang trọng). Kỳ vọng tăng theo cấp: cùng một bài, chấm ở A2 và B1 ra điểm khác nhau.

Điều quan trọng nhất lại ít ai để ý: cùng một bài nộp hai lần phải ra cùng một điểm, nên máy chấm được ghim ở chế độ gần như không ngẫu nhiên với một hạt giống cố định. Được 6 hôm nay mà mai nộp lại y nguyên được 7 thì con số đó vô nghĩa, và mục "So sánh với lần trước" cũng vô nghĩa theo.

Phần trả về không dừng ở điểm: danh sách lỗi theo từng câu, mỗi lỗi có câu gốc, câu sửa, loại lỗi và giải thích tiếng Việt, cuối cùng là bản sửa trọn bài; chưa hiểu thì hỏi tiếp trợ lý ngay dưới. Ô đếm từ cảnh báo khi bài dưới 80% độ dài, bản nháp tự lưu. Riêng A1 có Teil 1 điền Formular (tờ khai) chấm tự động 3 điểm, Teil 2 viết email do AI chấm 7 điểm.

Chấm nói: sáu tiêu chí, hai ngôn ngữ

Nói cũng nằm trên eDeutsch: 5 bài mỗi bậc từ A1 đến B2 theo định dạng Goethe, thuộc 12 dạng như tự giới thiệu, hỏi và đáp, mô tả tình huống. Có chấm AI đầy đủ, nhưng tính riêng, không cộng vào con số đề của ba kỹ năng kia, vì không chấm theo thang đề thi.

Bạn ghi âm ngay trên trình duyệt, máy chép lời rồi chấm trên thang 100 chia sáu tiêu chí: Aufgabenerfüllung (hoàn thành nhiệm vụ) 25, Wortschatz (từ vựng) 20, Grammatik (ngữ pháp) 20, Interaktion (tương tác) 15, Aussprache (phát âm) 10, Flüssigkeit (độ trôi chảy) 10.

Hai chỗ là cố ý: hoàn thành nhiệm vụ nặng nhất vì trả lời trúng câu hỏi bằng câu đơn giản luôn thắng nói hoa mỹ mà lệch đề; phát âm chỉ 10 điểm vì Goethe không đòi bạn nói như người Đức, chỉ đòi người Đức hiểu bạn.

Mỗi tiêu chí trả về điểm cùng nhận xét bằng cả tiếng Đức và tiếng Việt, thêm câu cần sửa, gợi ý, và một bài mẫu kèm bản dịch.

Hội thoại: nói xong mới sửa

Thi nói và nói thật đều là hội thoại, và đây là chỗ nhiều người học Việt Nam đóng băng: câu nào cũng muốn đúng trước khi mở miệng, nên không mở miệng.

Hội thoại tự do trên eDeutsch có hàng chục kịch bản như Im Café bestellen (gọi đồ ở quán), Vorstellungsgespräch (phỏng vấn xin việc), Wohnungsbesichtigung (đi xem nhà), cộng chủ đề tự chọn. Triết lý gọi là Flow first: đối tác AI không sửa lỗi, không dừng bạn lại, chấp nhận cả khi bạn chen tiếng Việt vì bí từ. Báo cáo chỉ hiện khi phiên kết thúc. Một phiên kéo dài một đến bảy phút; dưới 30 giây thì chấm dè dặt, vì nửa phút không đủ để kết luận gì.

Mỗi lượt nói được giữ trong lịch sử. Không có lớp ở Deutsche Zeit thì 3 lượt mỗi ngày — trang ghi rõ "Bạn còn N/3 lượt luyện miễn phí hôm nay"; học viên lớp Deutsche Zeit thì không giới hạn.

Chấm phát âm: câu chuyện 3.375 lần chấm

Bản đầu của công cụ chấm phát âm chép lời bạn đọc thành chữ rồi so với câu mẫu. Nghe hợp lý — cho tới khi mình xem lại 3.375 lần chấm và thấy điểm hành xử như xúc xắc: 203 lần người học đọc đúng nguyên câu, chép ra khớp từng chữ, mà điểm vẫn dưới 60. Bước chép lời đã tự sửa phát âm của bạn rồi: bạn đọc "ich" thành "ik", máy vẫn chép ra "ich" vì nó đoán theo ngữ cảnh.

Bản hiện tại có hai tầng. Cổng im lặng chặn ngay file trống hoặc không có tiếng nói, vì bản cũ từng cho điểm cả file im lặng. Tầng hai là mô hình nghe thẳng âm thanh, không qua bước chép lời, chạy không ngẫu nhiên để cùng file luôn cùng điểm. Nên hãy hỏi mọi công cụ chấm phát âm — kể cả của mình — một câu: nó nghe hay nó đọc?

Luyện phát âm nằm trong mục Luyện nói của eDeutsch, có bài theo cấp gồm từ vựng và câu thường dùng để nghe rồi lặp lại, và một bảng chữ cái tiếng Đức ghi nhãn "Miễn phí" cho mọi tài khoản, không cần lớp và không tiêu lượt luyện nói trong ngày.

Bạn ở đầu bài giờ vẫn viết email mỗi ngày, và lỗi vị trí động từ đã biến mất sau tuần đầu — không phải vì viết nhiều hơn sáu mươi bài kia, mà vì lần đầu tiên có ai đó khoanh đúng chỗ sai trước khi nó kịp thành thói quen.